Klimaatverandering en kwallen: wat verandert er?

Een opwarmende zee, meer kwallen

De Noordzee warmt op. Dat is geen voorspelling maar een feit: de gemiddelde watertemperatuur is volgens het KNMI in de afgelopen veertig jaar met ongeveer 1,7°C gestegen, en de opwarming versnelt. Voor veel mariene organismen is dit slecht nieuws, maar voor kwallen is het in veel opzichten juist goed nieuws. De gevolgen zijn al merkbaar langs de Nederlandse kust.

In dit artikel verkennen we hoe klimaatverandering de kwallenwereld in de Noordzee beïnvloedt: meer kwallen, nieuwe soorten, een langer seizoen en verschuivende ecosystemen.

Hogere watertemperaturen, snellere voortplanting

De meeste kwallen in de Noordzee hebben een levenscyclus die sterk temperatuurafhankelijk is. Hogere watertemperaturen hebben meerdere effecten op hun voortplanting:

Eerder begin van het seizoen

De poliepen op de zeebodem die kleine kwalletjes (ephyra's) produceren, worden getriggerd door stijgende watertemperatuur in het voorjaar. Bij een warmere winter begint de strobilatie (het afsnoeren van ephyra's) eerder. Daardoor kunnen de eerste kwallen in een warm jaar eerder verschijnen dan in een koud jaar.

Meer strobilatie

Bij hogere temperaturen produceren poliepen niet alleen eerder ephyra's, maar ook meer. Laboratoriumonderzoek met poliepen van Noordzeesoorten wijst erop dat warmere omstandigheden de productie van kwalletjes kunnen verhogen.

Snellere groei

Jonge kwallen groeien sneller bij hogere watertemperaturen, mits er voldoende voedsel beschikbaar is. Dit betekent dat kwallen eerder hun volwassen grootte bereiken en eerder zelf beginnen met voortplanten.

Een langer kwallenseizoen

Het gecombineerde effect van eerder verschijnen en later verdwijnen resulteert in een langer kwallenseizoen. In warme jaren kan het seizoen daardoor eerder beginnen en later eindigen.

Voor strandgangers en zwemmers betekent dit dat het verstandig is om ook buiten de zomermaanden rekening te houden met kwallen.

Nieuwe soorten rukken op

Een van de meest zichtbare gevolgen van klimaatverandering is de verschijning van nieuwe kwallensoorten in de Noordzee. Warmteminnende soorten die voorheen alleen in zuidelijker wateren voorkwamen, breiden hun leefgebied naar het noorden uit.

Voorbeelden van nieuwkomers

• Japanse kruiskwal (Gonionemus vertens) — een kleine maar potentieel pijnlijk stekende exoot uit de Stille Oceaan die in Nederland vooral in de Zeeuwse wateren en de Waddenzee wordt gevonden.
• Portugees oorlogsschip (Physalia physalis) — wordt steeds vaker langs Europese kusten gezien, waarschijnlijk door veranderende windpatronen en warmere wateren.
• Pelagia noctiluca (paarse steekkwal) — een Middellandse Zee-soort die steeds noordelijker wordt waargenomen.

Subtropische soorten aan de horizon

Als de opwarming doorzet, is het niet ondenkbaar dat binnen enkele decennia andere, warmteminnende kwallensoorten hun leefgebied tot in de zuidelijke Noordzee uitbreiden. Dit is nog toekomstmuziek, maar mariene biologen houden de mogelijkheid in het oog.

Verschuivende ecosystemen

Klimaatverandering beïnvloedt niet alleen kwallen zelf, maar ook de ecosystemen waar ze deel van uitmaken. Deze verschuivingen werken in het voordeel van kwallen:

Overbevissing versterkt door klimaat

Vissen hebben het al zwaar door overbevissing. Klimaatverandering maakt het nog erger: warmere wateren bevatten minder opgelost zuurstof, wat stress veroorzaakt bij vissen. Kwallen zijn veel toleranter voor lage zuurstofniveaus. In gebieden waar zuurstofloze 'dode zones' ontstaan, overleven kwallen terwijl vissen sterven.

Veranderende voedselwebben

De opwarming verschuift de timing en samenstelling van planktonbloei. De voorjaarsbloei van fytoplankton begint eerder, gevolgd door zoöplankton. Kwallen profiteren van overvloedig zoöplankton, terwijl vissen die afhankelijk zijn van specifieke planktontiming hun voedsel mislopen (de zogeheten mismatch hypothesis).

Verzuring

De oceaan wordt zuurder door de opname van CO₂ uit de atmosfeer. Verzuring tast het vermogen aan van organismen met kalkskeletjes (koralen, schelpdieren, bepaalde planktonsoorten) om hun skelet te vormen. Kwallen, die geen kalkskelet hebben, ondervinden hier geen last van en profiteren indirect doordat hun concurrenten en predatoren verzwakken.

De feedbackloop: kwallen versterken het probleem

Een verontrustend aspect is dat kwallen zelf bijdragen aan de veranderingen die hen bevoordelen. Dit creëert een positieve feedbackloop:

• Kwallen eten vislarven, waardoor vispopulaties minder herstellen.
• Minder vis betekent minder concurrentie voor kwallen.
• Kwallen produceren grote hoeveelheden slijm en uitwerpselen die bijdragen aan de zuurstofarme zones die vissen het leven onmogelijk maken.

Sommige wetenschappers vrezen een scenario waarin bepaalde zeegebieden omslaan van vis-gedomineerd naar kwal-gedomineerd — een zogenaamde regime shift. In de Zwarte Zee is dit al deels gebeurd.

Wat zegt het onderzoek?

De wetenschappelijke literatuur over de relatie tussen klimaatverandering en kwallen groeit snel:

• Een studie in Limnology and Oceanography (Attrill e.a., 2007) vond in planktondata vanaf 1958 een toenemend voorkomen van kwallen in de centrale Noordzee, samenhangend met klimaatfactoren.
• Het IPCC-rapport benoemt kwallentoenamen als een van de gevolgen van oceaanopwarming.
• Het Nederlandse NIOZ volgt kwallen al decennia met een fuik in het Marsdiep bij Texel. Opvallend genoeg komen de algemene soorten daar juist minder vaak voor dan vroeger, vermoedelijk doordat het water minder voedingsstoffen bevat. Opwarming is dus niet de enige factor.

Gevolgen voor Nederland

Voor Nederland als kustland met een sterke band met de zee heeft de kwallentoename concrete gevolgen:

• Toerisme: meer kwallen op stranden kan het zwemplezier negatief beïnvloeden.
• Visserij: kwallen in visnetten en concurrentie om dezelfde voedselbronnen.
• Energie: koelwaterinlaten van energiecentrales en industrieën worden vaker geblokkeerd.
• Waterveiligheid: de Deltawerken en waterkeringen moeten rekening houden met veranderende ecologische omstandigheden.

Wat kunnen we doen?

De oplossing voor de kwallentoename ligt niet bij de kwallen zelf, maar bij de onderliggende oorzaken:

• Klimaatactie: het terugdringen van broeikasgasemissies is de enige manier om de opwarming van de zee te beperken.
• Duurzame visserij: het herstel van gezonde vispopulaties herstelt het natuurlijke evenwicht.
• Waterkwaliteit: het verminderen van stikstof- en fosfaatlozingen beperkt eutrofiëring en dode zones.
• Monitoring: voortgezet onderzoek en monitoring van kwallenpopulaties helpt om veranderingen vroegtijdig te signaleren.

Kwallen zijn de kanaries in de kolenmijn van onze oceanen. Hun toename vertelt ons iets belangrijks over de gezondheid van onze zeeën. Hoe de aantallen zich ontwikkelen, hangt af van temperatuur, voedsel en waterkwaliteit, en van de vraag of we bereid zijn om de oorzaken aan te pakken.

Wat merken we in de praktijk?

De effecten van klimaatverandering op kwallen zijn voor strandgangers al merkbaar:

• Onverwachte soorten: steeds vaker worden strandgangers verrast door kwallensoorten die ze niet herkennen — nieuwkomers die eerder niet in deze wateren voorkwamen.
• Massale aanspoeling: na aanlandige wind kunnen grote aantallen kwallen tegelijk op het strand liggen.

Voor wie regelmatig naar het strand gaat, is het verstandig om de Kwallenkaart in de gaten te houden en op de hoogte te blijven van welke soorten in jouw regio worden waargenomen. Klimaatverandering is een langzaam proces, en onderzoekers blijven volgen wat het betekent voor kwallen langs onze kust.