Oorkwallen: de meest voorkomende kwal op het strand

De oorkwal: overal en nergens gevaarlijk

Als je ooit een kwal op een Nederlands strand hebt gezien, was het hoogstwaarschijnlijk een oorkwal (Aurelia aurita). Deze soort is verreweg de meest voorkomende kwal in de Noordzee en spoelt jaarlijks in enorme aantallen aan op onze stranden. Op sommige zomerdagen liggen er letterlijk duizenden oorkwallen op het zand, wat voor een fascinerend maar soms ook onsmakelijk schouwspel zorgt.

Het goede nieuws: de oorkwal is voor mensen nagenoeg volkomen onschadelijk. In dit artikel vertellen we alles over deze alomtegenwoordige bewoner van de Noordzee.

Herkenning

De oorkwal is gemakkelijk te herkennen aan een aantal kenmerkende eigenschappen:

De klok

De klok van de oorkwal is rond en afgeplat, als een schijf of pannenkoek. Hij is bijna volledig doorzichtig met een lichtblauwige of lichtgroene tint. De doorsnede varieert van 5 tot 40 centimeter, met uitschieters tot 50 centimeter.

De 'oren'

Het meest opvallende kenmerk zijn de vier hoefijzer- of halfmaanvormige structuren die door de doorschijnende klok heen zichtbaar zijn. Dit zijn de geslachtsorganen (gonaden) van de kwal. Bij mannelijke exemplaren zijn ze wit tot lichtpaars, bij vrouwelijke exemplaren donkerder paars tot roze. Het zijn deze structuren die de oorkwal zijn Nederlandse naam geven — ze lijken op vier 'oren'.

Tentakels en mondarmen

Langs de rand van de klok zitten zeer korte, fijne tentakels die met het blote oog nauwelijks zichtbaar zijn. Onder de klok hangen vier korte, brede mondarmen die de kwal gebruikt om voedsel naar zijn mond te brengen.

Steken oorkwallen?

Dit is de meest gestelde vraag over oorkwallen, en het antwoord is geruststellend: in de praktijk niet.

Technisch gezien heeft de oorkwal wél netelcellen (nematocysten) op zijn tentakels. Deze netelcellen zijn echter te zwak om door de menselijke huid te dringen. De overgrote meerderheid van de mensen voelt absoluut niets bij contact met een oorkwal.

Er zijn twee uitzonderingen:

• Mensen met een zeer gevoelige huid kunnen een licht tintelend of jeukend gevoel ervaren.
• Contact met gevoelige huidgebieden zoals de lippen of het gebied rond de ogen kan een milde irritatie veroorzaken.

In beide gevallen is de reactie mild en van korte duur. Er is geen EHBO nodig.

Levenscyclus

De levenscyclus van de oorkwal is een van de meest fascinerende verhalen in de mariene biologie. Het is een cyclus die twee totaal verschillende levensfasen omvat:

Fase 1: de poliep

De levenscyclus begint wanneer een volwassen kwal bevruchte eieren loslaat. Uit deze eieren groeien planulalarven — minuscule, behaarde larfjes die door het water zwemmen tot ze een geschikt hard oppervlak vinden. Daar vestigen ze zich als een poliep: een vasgezeten, buisvormig organisme van enkele millimeters groot.

De poliep lijkt in niets op een kwal. Hij zit vast aan de onderside van stenen, schelpen of kunstmatige structuren en vangt met zijn tentakeltjes kleine prooidiertjes. Een poliep kan maanden tot jaren overleven en zich ongeslachtelijk vermenigvuldigen door knopvorming.

Fase 2: strobilatie

Wanneer de omstandigheden gunstig zijn (stijgende watertemperatuur in het voorjaar), ondergaat de poliep een bijzonder proces genaamd strobilatie. De poliep begint horizontale groeven te vormen, alsof hij in schijfjes wordt gesneden. Elke 'schijf' is een embryonale kwal, een ephyra.

Eén enkele poliep kan tientallen ephyra's produceren. Dit verklaart waarom oorkwallen zo talrijk zijn: elke poliep is een kwallenfabriekje.

Fase 3: de medusa

De ephyra laat los van de poliep en drijft weg als een minuscuul sterretje van enkele millimeters. In de weken en maanden daarna groeit de ephyra uit tot de volwassen kwal (medusa) die we kennen. De groeisnelheid is indrukwekkend: in gunstige omstandigheden kan een oorkwal in enkele maanden van 2 mm tot 30 cm groeien.

Waarom spoelen oorkwallen massaal aan?

Het is een bekend verschijnsel: na een dag aanlandige wind liggen de stranden bezaaid met duizenden oorkwallen. Maar waarom spoelen ze in zulke aantallen aan?

• Wind: oorkwallen drijven aan het oppervlak en worden door wind richting de kust gedreven. Bij westelijke wind kunnen ze in enorme aantallen aanspoelen.
• Stroming en getij: bepaalde getijdestromingen concentreren kwallen op specifieke plekken.
• Enorme aantallen: oorkwallen leven in blooms — soms miljoenen individuen in een klein zeegebied. Als zo'n bloom richting de kust drijft, spoelen er onvermijdelijk grote aantallen aan.
• Levenscycluseinde: aan het einde van het seizoen (herfst) sterven veel volwassen oorkwallen af en spoelen hun resten aan op het strand.

Oorkwallen en het ecosysteem

Ondanks dat ze vaak worden gezien als 'nutteloze kwakken', spelen oorkwallen een verrassend belangrijke rol in het mariene ecosysteem:

Als prooidier

Oorkwallen zijn voedsel voor een reeks dieren:

• Lederschildpadden — deze bedreigde zeeschildpadden zijn gespecialiseerde kwalleneters.
• Maanvissen (Mola mola) — de grootste beenvissen ter wereld die zich grotendeels voeden met kwallen.
• Bepaalde zeevogels — sommige stormvogelsoorten eten kwallen.
• Andere kwallen — de haarkwal eet oorkwallen.

Als schuilplaats

Jonge vissen, met name horsmakreel en wijting, zoeken vaak beschutting onder de klok van oorkwallen. De vissen zijn immuun voor de zwakke netelcellen en profiteren van bescherming tegen predatoren.

Als planktonregulator

Oorkwallen eten enorme hoeveelheden zoöplankton. Een enkele oorkwal kan per dag honderden copepoden (roeipootkreeftjes) consumeren. Ze helpen zo het planktonevenwicht in de zee te reguleren.

Kunnen oorkwallen een plaag zijn?

In sommige situaties kunnen oorkwallen problemen veroorzaken:

• Koelwatersystemen: elektriciteitscentrales en industriële installaties die zeewater gebruiken voor koeling, kunnen verstopt raken door grote hoeveelheden oorkwallen. In Schotland werd in 2011 een kerncentrale tijdelijk stilgelegd door een kwallenbloei.
• Visserij: grote aantallen oorkwallen in visnetten beschadigen de vangst en bemoeilijken het sorteerproces.
• Aquacultuur: in zalmkwekerijen kunnen oorkwallen de vissen irriteren en stress veroorzaken.
• Toerisme: stranden bedekt met aangespoelde kwallen zijn niet aantrekkelijk voor bezoekers, hoewel het gevaar nihil is.

Omgaan met oorkwallen op het strand

Een paar praktische tips als het strand vol ligt met oorkwallen:

• Draag strandschoenen om te vermijden dat je op kwallen trapt (niet gevaarlijk maar wel onprettig).
• Laat kinderen ermee kennismaken: oorkwallen zijn een uitstekend object voor natuureducatie. Je kunt ze voorzichtig oppakken (ze steken immers niet) en de doorzichtige klok bekijken.
• Schuif ze niet terug in zee: aangespoelde kwallen overleven het meestal niet en het teruggooien heeft geen zin.

De oorkwal is misschien niet de spannendste kwal van de Noordzee, maar het is zeker de meest alomtegenwoordige. Het is een dier dat laat zien hoe succesvol een eenvoudig bouwplan kan zijn: al meer dan 500 miljoen jaar drijven kwallen door de oceanen, langer dan vrijwel elk ander dier op aarde.